Grondwaterbeheer gaat over het water in de ondergrond, oppervlaktewaterbeheer over water in sloten, vaarten, kanalen en meren. Bij grondwater draait het om stand, kwaliteit en onttrekking, bij oppervlaktewater om peilbeheer, waterkwaliteit en waterveiligheid. Beide systemen hangen nauw samen en vragen om een gezamenlijke aanpak, zeker nu water en bodem steeds meer onder druk staan door klimaatverandering. Hieronder lees je wie wat doet, welke regels gelden en hoe overheden samenwerken.
Wie is verantwoordelijk voor grond- en oppervlaktewater?
Waterschappen beheren in Nederland het oppervlaktewater en de kwantiteit van het grondwater op regionaal niveau. Gemeenten hebben een zorgplicht voor overtollig grondwater in bebouwd gebied. Provincies zijn bevoegd gezag voor grote grondwateronttrekkingen en stellen het regionale beleid vast. Rijkswaterstaat beheert de grote rivieren en het IJsselmeer.
De taakverdeling is dus verspreid over meerdere overheden, en dat maakt het beheer soms ingewikkeld. Een overzicht:
- Waterschappen: peilbeheer, waterkwaliteit, waterkeringen en vergunningverlening voor lozingen en onttrekkingen in hun beheergebied.
- Gemeenten: gemeentelijke zorgplicht voor grondwater, inzameling van afvalwater en hemelwater en de ruimtelijke inrichting van de openbare ruimte.
- Provincies: grondwaterbeleid, bescherming van drinkwaterwinningen en toezicht op grotere onttrekkingen.
- Rijkswaterstaat: beheer van het hoofdwatersysteem, zoals grote rivieren en kanalen.
- Particuliere eigenaren: verantwoordelijk voor maatregelen op eigen terrein, bijvoorbeeld tegen grondwateroverlast in de eigen tuin of kelder.
In de praktijk loopt het beheer van grond- en oppervlaktewater vaak door elkaar heen. Een slootpeil dat het waterschap vaststelt, bepaalt immers mede hoe hoog het grondwater bij een woning of perceel staat.
Welke wet- en regelgeving geldt voor beide vormen van waterbeheer?
De Waterwet vormde jarenlang het centrale kader voor zowel grondwaterbeheer als oppervlaktewaterbeheer. Sinds de inwerkingtreding van de Omgevingswet is het grootste deel daarvan opgenomen in dat nieuwe stelsel, aangevuld met de Waterschapswet, de Drinkwaterwet en de Kaderrichtlijn Water. Samen regelen ze taken, vergunningen en waterkwaliteitsnormen.
Een paar belangrijke onderdelen:
- Omgevingswet en omgevingsplan: hierin worden regels over de fysieke leefomgeving gebundeld, inclusief water.
- Waterschapsverordening: het waterschap legt hierin eigen regels vast voor bijvoorbeeld lozingen, onderhoud en werkzaamheden nabij watergangen.
- Zorgplichten: gemeenten, waterschappen en perceeleigenaren hebben elk een eigen zorgplicht voor grondwater, afvalwater en hemelwater.
- Europese Kaderrichtlijn Water: stelt doelen voor de ecologische en chemische toestand van grond- en oppervlaktewater.
Voor beide vormen van waterbeheer geldt het principe dat de ruimtelijke ordening rekening moet houden met water. Het adagium “water en bodem sturend” betekent dat de eigenschappen van het watersysteem mede bepalen waar en hoe gebouwd wordt.
Hoe beïnvloeden grondwater en oppervlaktewater elkaar in de praktijk?
Grondwater en oppervlaktewater staan voortdurend met elkaar in verbinding. Een hoger slootpeil laat het grondwater in de omgeving stijgen, een lager peil trekt het juist weg. Andersom voedt grondwater sloten en beken, vooral in droge perioden. Het zijn daarom twee delen van één watersysteem.
Dit samenspel heeft concrete gevolgen. In veenweidegebieden bepaalt het slootpeil of veen oxideert en de bodem daalt. In stedelijk gebied kan een te hoge grondwaterstand leiden tot natte kelders en kruipruimtes. In natuurgebieden hangt de aanwezigheid van bijzondere planten af van kwelwater, grondwater dat opwelt naar het oppervlak.
Ook de waterkwaliteit koppelt beide systemen. Nutriënten uit landbouwgrond kunnen via grondwater in sloten terechtkomen, terwijl verontreinigd oppervlaktewater kan doorsijpelen naar de ondergrond. Een maatregel in het ene systeem heeft dus bijna altijd effect op het andere.
Waarom verschillen de beheeropgaven bij droogte en hevige regen?
Bij droogte ligt de opgave in het vasthouden en aanvullen van water, bij hevige regen in het tijdelijk bergen en afvoeren ervan. Droogte vraagt om zuinig omgaan met een schaars goed, hevige regen om ruimte voor een plotselinge piek. Beide extremen komen vaker voor door klimaatverandering.
Droogte: water vasthouden en verdelen
Tijdens langdurige droogte dalen de grondwaterstanden en vallen sloten droog. Beheerders moeten kiezen hoe schaars water wordt verdeeld tussen landbouw, natuur, drinkwater en bebouwing. Maatregelen zijn onder meer het vasthouden van water in het gebied, het aanpassen van peilen en het stimuleren van waterbesparing. Zo’n verdeling raakt de belangen van veel partijen tegelijk.
Hevige regen: water bergen en afvoeren
Bij extreme neerslag raken riolering en watergangen snel overbelast, vooral in verharde stedelijke gebieden. Hier draait het om ruimte voor water: wadi’s, waterpleinen, groene daken en het ontharden van oppervlakken. Zulke maatregelen helpen ook bij droogte, omdat water in de bodem kan infiltreren en grondwatervoorraden kan aanvullen.
Voor klimaatadaptatie is dit een belangrijk punt: dezelfde ruimtelijke ingreep kan beide extremen helpen opvangen, mits grond- en oppervlaktewater samen worden bekeken.
Welke rol spelen beide watersystemen in de warmtetransitie?
Oppervlaktewater, afvalwater en drinkwater leveren warmte of koude via aquathermie, terwijl de ondergrond opslag mogelijk maakt voor warmte en koude. Zo vormen beide watersystemen een duurzame bron voor de verwarming van gebouwen. Aquathermie kan daarmee een belangrijk deel van de warmtevraag in de gebouwde omgeving invullen.
Aquathermie kent drie hoofdvormen: thermische energie uit oppervlaktewater (TEO), uit afvalwater (TEA) en uit drinkwater (TED). Voor warmte- en koudeopslag in de bodem, ook wel WKO, wordt grondwater gebruikt. Zo raken de warmtetransitie en het waterbeheer elkaar direct.
Dat brengt ook uitdagingen met zich mee. Onttrekking of lozing van warm en koud water kan invloed hebben op de ecologie, de waterkwaliteit en andere gebruikers van de ondergrond. Daarom moeten vergunningverlening en beleid goed op elkaar zijn afgestemd. Veel waterschappen leggen inmiddels regels voor thermische energie uit oppervlaktewater vast in hun waterschapsverordening, zodat initiatiefnemers weten waar ze aan toe zijn.
Daarnaast is de warmtetransitie in wijken een complex proces met veel stakeholders en gebouweigenaren. De kennis van aquathermie is bij belangrijke spelers nog beperkt aanwezig. Goede samenwerking is hier minstens zo belangrijk als de techniek zelf.
Hoe werken overheden en professionals samen aan integraal waterbeheer?
Integraal waterbeheer vraagt dat gemeenten, waterschappen, provincies en gebiedspartijen samen optrekken vanuit een gedeeld beeld van het watersysteem. Dat lukt wanneer partijen vroeg in het proces afstemmen, elkaars rol en belangen kennen en ervaringen uitwisselen. Gedeelde kennis en heldere afspraken zijn daarbij de basis.
Wat werkt in de praktijk:
- Vroegtijdig samenwerken: betrek waterbeheerders al bij de start van ruimtelijke plannen, niet pas bij de vergunningaanvraag.
- Gedeelde gebiedskennis: combineer ervarings- en gebiedskennis van ambtenaren, agrariërs, bewoners en terreinbeheerders.
- Koppelkansen benutten: combineer opgaven, zoals klimaatadaptatie, warmtetransitie en vervanging van riolering, om werk met werk te maken.
- Interne afstemming: zorg dat afdelingen binnen de eigen organisatie op één lijn zitten voordat externe partijen worden betrokken.
- Leren van elkaar: deel ervaringen in lerende netwerken, zodat succesvolle aanpakken zich verspreiden.
Veel organisaties lopen hierbij tegen dezelfde vraag aan: ze willen verandering doorvoeren, maar weten niet hoe ze de samenwerking organiseren. Een zorgvuldig proces met duidelijke rollen, structuur en aandacht voor de omgeving maakt dan het verschil tussen een plan op papier en uitvoering in de praktijk.
Hoe Waterprof helpt bij grond- en oppervlaktewaterbeheer
Het verschil tussen grondwaterbeheer en oppervlaktewaterbeheer is helder, maar de praktijk vraagt om een integrale aanpak. Waterprof ondersteunt gemeenten, waterschappen en provincies bij het vertalen van beleid naar uitvoering, met oog voor mensen, processen en samenwerking.
Concreet helpt Waterprof met:
- Strategisch advies: het helder krijgen van rol en positie en het formuleren van beleid voor water, bodem en klimaatadaptatie.
- Procesbegeleiding: het verbeteren van de samenwerking tussen afdelingen en met gebiedspartijen.
- Omgevingsmanagement: het betrekken van belanghebbenden, van gebiedspartners tot burgers, en het maken van heldere afspraken.
- Projectmanagement: het begeleiden van projecten en programma’s van plan naar uitvoering.
- Aquathermie en warmtetransitie: ondersteuning met waterenergieplannen, analyses van vraag en aanbod en het bouwen van gemeenschappen.
- Trainen en lerende netwerken: het ontwikkelen van talent en het uitwisselen van kennis en ervaringen.
Wil je weten wat Waterprof voor jouw organisatie kan betekenen? Bekijk de diensten van Waterprof of neem direct contact op voor een vrijblijvend gesprek.