Nieuws

Transitiekracht – een reflectie

Transitiekracht – een reflectie op aquathermie

 

Door: Bart van Eck (Waterprof)

Datum: 28 november 2023

Transitiekracht, wat is dat nu eigenlijk? Met deze vraag ben ik de podcast gaan luisteren die Waterprof in samenwerking met Sprankracht heeft ontwikkeld en waarbij de koplopers op het gebied van aquathermie ons in vijf sessies meer van deze wereld hebben laten zien. Deze reflectie was dan ook niet mogelijk geweest zonder de gastsprekers van de podcast: Henk Looijen (Netwerk Aquathermie), Hans Biemond (Callic), Oane Galama (Galama Sustainable Solutions), Pim de Ridder (Traais Energie Collectief), Mimi Eelman (Gemeente Amsterdam) en Els Otterman (Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden).

 

De energietransitie in perspectief

 

De energietransitie lijkt veel op de andere transities. We hebben vraag, we creëren aanbod met verschillende bronnen en een nieuwe voorziening die dit aanbod aan de vraag verbindt. Of het nu om de energie-, water-, warmte- of biodiversiteitstransitie gaat, op hoofdlijnen is de aanpak vergelijkbaar. De grote variabelen zitten in het beleid, wet en regelgeving, de bereidheid om ons aan te passen (adaptief vermogen) en in de ruimtelijke claim om de realisatie van een voorziening mogelijk te maken.

Transities lijken te worden getrokken door een aantal enthousiastelingen met een aanstekelijk doorzettingsvermogen. Dit is niet zonder resultaat. Draagvlak ontstaat als we concrete voorbeelden zien die werken, merken dat het financieel haalbaar is of we simpelweg gewoon gedwongen worden om het anders te doen.

 

Lessen uit de podcast Transitiekracht

 

Ruimtelijke claim

Aquathermie als techniek zorgt nauwelijks voor overlast in de buitenruimte. Een installatie kan bijvoorbeeld geplaatst worden onder een terras en warmte opwekken voor wel 1500 woningen. We zien dat het past in kaden en andere relatief vrije plekken in de ondergrond. Wel heb je vaak een uitgebreid netwerk (warmtenet) nodig in de openbare ruimte. Als het zo kleinschalig kan worden doorgevoerd, waarom doen we dit dan niet meer? De techniek is er, maar de implementatie verloopt niet snel genoeg. Wat houdt ons nu tegen? Is het de druk in de buitenruimte?

 

De macht der gewoonte

Oane Galama verwoorde het heel nuchter: “We zijn nu dus energie aan het gebruiken om met drie personen een auto van 1000 kg te verplaatsen om 10 km verderop te kijken naar een plateau om te Fierljeppen, alleen omdat we dit leuk vinden voor de podcast”. Ook de energietransitie draait om het genereren van meer energie. We hebben iedere dag meer energie nodig om te blijven doen wat we doen en andere ontwikkelingen mogelijk te maken. Netcongestie is een van de grootste uitdagingen en vraagt om veel materiaal en inspanning Is energie duurzaam als we steeds meer grondstoffen en menskracht nodig hebben om voorzieningen te realiseren voor het genereren van meer energie? Net als bij water uit de kraan, we zijn er aan gewend geraakt dat het er altijd is en dat we het op ieder willekeurig moment kunnen gebruiken.

 

Ook het genereren van draagvlak vraagtenergie. Draagvlak creëren is niks anders dan mensen bewegen naar- of het accepteren van een nieuwe werkelijkheid, een nieuwe macht der gewoonte. Het leggen van de sociale puzzel is wellicht de grootste uitdaging in de energietransitie. Om de neuzen van bewoners dezelfde kant op te krijgen om zo de overstap naar nieuwe energie mogelijk te maken is geen sinecure. Er zijn veel obstakels te winnen voordat gebruikers mede eigenaar willen worden van de energie coöperatie. Het mede-eigenaarschap lijkt heel spannend, dat terwijl half Nederland inmiddels al energie-ondernemer is dankzij de zonnepanelen die we op ons dak hebben liggen.

 

De macht der gewoonte doorbreken vraagt dus blijkbaar om een voldongen feit. Een rem op de energietransitie lijkt het niet durven nemen van besluiten te zijn. Zonder harde besluiten blijft de overheid inzetten op participatie tot we voldoende draagvlak hebben en ons bestuur  een risicoloos besluit kan nemen. Een besluit dat zorgt dat we van het gas af gaan, een besluit dat er voor zorgt dat, net als in Denemarken, ook kleinschalige kernen prima rendabel zijn te verwarmen op voorzieningen als aquathermie.

 

Meekoppelkansen

Mimi Eelman van de gemeente Amsterdam heeft me laten zien dat we nog zo veel beter kunnen. Onze focus ligt te veel op een sectorale aanpak. De energietransitie als doel op zich. Dat besef doordrong me door het woordje NUTS voorziening. Energie is net als water, data, gas een voorziening van NUT voor het leefbaar maken van onze omgeving.  De stad is het knooppunt waarin alle stromen (water, gas, energie) uit verschillende bronnen samenkomen, worden gebruikt en dan weer uitstromen, of liever gezegd, lekken. Voor energie is dit veelal in de vorm van warmte.

 

Warmte is één van onze mooie uitdagingen binnen het domein van klimaatadaptatie. In het kort, warmer water in de stad zorgt o.a. voor een verandering van het aquatisch ecosysteem, we kunnen minder vaak schaatsen en het hitte-eiland effect is negatief voor onze nachtrust en daarmee productiviteit. Airco’s in de stad zorgen ervoor dat de buitentemperatuur alleen al 1 graden hoger kan zijn dan in een stad waar geen airco’s worden gebruikt. Datacenters produceren al helemaal veel warmte. Het leefbaar houden van onze steden is verbonden aan het reduceren van de energieverliezen, het terugbrengen van de warmte-uitstoot. Hoe kunnen we de instroom aan energie naar de stad reduceren, door optimaal gebruik te maken van alle energie die al in de stad zit? Ofwel, hoe zorgen we ervoor dat die stad gaat functioneren als energiespons?

 

Het slim winnen van warmte in de stad draagt in mijn optiek dan ook bij aan verschillende doelen. Denk aan de KRW-doelen, we kunnen de temperatuur van het oppervlaktewater lager houden. Denk aan het terugdringen van het hitte-eiland effect. Denk aan het verlagen van de overlevingskans van exoten en daarmee onze biodiversiteit stimuleren. Denk aan de sociale cohesie door met elkaar na te moeten denken over onze eigen energievoorziening.

 

Mijn conclusie

Wat is nu transitiekracht. Het blijvende vertrouwen in dat de omzetting naar een nieuw normaal kan. Dat dit technisch al lang mogelijk is, maar dat we vooral zelf de beperkende factor zijn. Zoals Oane Galama het verwoorde: De kracht van de transitie zit tussen de oren. Kortom, neem een besluit en denk aan morgen!

 

Ook benieuwd? Luister hier mee naar de podcast Transitiekracht via Spotify.